Autoriteiten in Peelland gebruikten twee methoden om de verdenking om te zetten in keihard ‘bewijs’: de waterproef en marteling
Autoriteiten in Peelland gebruikten twee methoden om de verdenking om te zetten in keihard ‘bewijs’: de waterproef en marteling (Foto: )

Tragisch lot trof tientallen vrouwen

In Kasteel Helmond opent vijf februari de tentoonstelling 'Heksenjacht in Peelland'. Voor het eerst in de geschiedenis wordt een tentoonstelling gewijd aan het tragische lot dat tientallen vrouwen uit Zuidoost-Brabant ruim 400 jaar trof. Hun processen worden belicht, met speciale aandacht voor aspecten als marteling en de waterproef. Het rijksarchief in Brussel leent voor deze gelegenheid authentieke documenten uit.

HELMOND - De regio Peelland vormde bijna 425 jaar geleden het decor voor een gruwelijke, meedogenloze mensenjacht. In het jaar 1595 vonden 25 vrouwen de dood, de meesten op de brandstapel, nadat ze als heks waren veroordeeld. De vervolgingsgolf is een van de grootste in de Lage Landen. De eerste arrestaties en processen vonden plaats in juni 1595 in Cranendonck. Begin juli werden een oude vrouw en een moeder met haar twaalf jaar oude dochter verbrand. Ze waren in het dorp Soerendonk beschuldigd van kwaadaardige toverij en zouden de dood van mensen en dieren, bederf van gewas en andere wandaden op hun geweten hebben. Een vrouw uit Maarheeze, die ook werd verdacht, pleegde in gevangenschap zelfmoord op de zolder van het kasteel van Cranendonck.

De lokale heren, schouten en schepenen die de processen voerden geloofden dat de verdachten waren betrokken bij een satanisch complot om de christelijke samenleving te ontwrichten. Een verdachte kreeg steevast de vraag voorgelegd wie er nog meer bij waren geweest op duistere samenkomsten. Omdat de arme slachtoffers zwaar werden gemarteld, moesten ze wel namen noemen van personen die ze kenden in hun omgeving. Zo greep de vervolging om zich heen. Van Cranendonck naar Heeze, Leende en Geldrop, dan door naar Mierlo en Lierop om in Asten tot een eind te komen.

Van veel vervolgingen is maar weinig informatie bewaard gebleven. Maar de heksenjacht in Peelland baarde destijds al zoveel opzien, dat het centrale gezag in Brussel besloot een onderzoek in te stellen. Zeker toen de heer van Mierlo en Lierop in twee weken tijd vijftien vrouwen had laten executeren en de belangrijkste inwoonsters van Helmond beschuldigde, waaronder de weduwe van kasteelheer Adolf van Cortenbach, Philippine van Ruyschenberg. Een procureur-generaal reisde af naar de meierij van 's-Hertogenbosch, liet betrokkenen dagvaarden, eiste kopieën van processen op en sprak met overlevenden en nabestaanden. Zijn dossier, een unieke beschrijving van de nauwelijks voorstelbare gebeurtenissen, is bewaard gebleven in het rijksarchief in Brussel. Niet eerder zijn stukken uit het dossier elders te zien geweest. Het gaat bijvoorbeeld om door dorpssecretarissen opgeschreven bekentenissen van gemartelde vrouwen, brieven van pastoors die hun nood klagen over de gruwelen en een verslag van de Brusselse onderzoeker.

De tentoonstelling in Kasteel Helmond is tot en met 3 november te zien. Meer informatie: www.museumhelmond.nl.

Meer berichten